دو خاندان، یک تاج/ کارن و سورن در سایه ی شاپور اول در بیشاپور
محمدخلیل(رضا) محمودی – کارشناس ارشد باستان شناسی- مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور
در عصر شاپور یکم (حدود 240 تا 270 میلادی) کارن ها و سورن ها، دو خاندان بزرگ پارتی تبار در دربار ساسانی بودند. نامشان در فهرست بزرگان کتیبه ی زرتشت می آید. آنجا که شاپور به سه زبان پارسی میانه، پارتی و یونانی در حدود 165 سطر، خود را شاهان شاه ایرانیان و اَنیران و مزدا پرست معرفی می کند و به اَردشیر به عنوان اولین پادشاه ساسانی اشاره دارد. به جنگ ها با روم می پردازد، فهرست سرزمین ها و شهرهای تصرف شده یا باج دهنده در شرق روم را می شمارد، بنیاد آتش ها و آئین های یادبود مربوط به خود و خاندانش را می گوید و به فهرست درباریان و بزرگان می پردازد.
نام کارن و سورن از همین متن کتیبه به ما رسیده، یعنی سَندی که خود شاه به سنگ سپرده، نه از روایت ها و گفته ها .
خانم پروانه پور شریعتی در کتاب افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی بیان می کند: موطن خاندان کارن، بخش شرقی در طَبرستان و بخش هایی از خراسان داخلی در نزدیکی آذر برزین مهر بود. دوره پادشاهی پیروز (۴۵۹ تا ۴۸۴م)، نقطه آغاز قدرت گرفتن روزافزون خاندان کارن بود و خاندان سورن نیز در دوره ی حُکمرانی یزدگرد یکم (399-420 م) بهرام پنجم (420-438 م) یزدگرد دوم (438-457 م) به مهمترین مناصب اشتغال داشته اند.
نامدارترین چهره خاندان سورن، سورنا، سردار سواره نظام سده ی نخست پیش از میلاد است. سرزمین سورن ها به احتمال قوی در سیستان امروزی بوده است. پس از سقوط اشکانیان، سورن ها به ساسانیان پیوستند. کارن ها و سورن ها در عصر شاپور یکم، بخشی از ساختار دَربار بودند نه رقیب آنها. و در واقع آنان در حکومت ساسانیان جایگاه ویژه ای داشتند.
هر دو خاندان در فهرست های بزرگان اردشیر و شاپور اول ساسانی در رده ای پس از خاندان شاهی و بالاترین مقام ها آمده اند. بنای منسوب به «کاخ والرین» در شهر تاریخی بیشاپور از آن دسته آثاری است که با وجود کاوشها و پژوهشهای انجام شده، هنوز لایههایی پنهان و پرسشهایی بیپاسخ دارد. نام این بنا بر پایه روایتی تاریخی به والرین، امپراتور روم، پیوند خورده است که در نبرد ادسا (۲۶۰ میلادی) به دست شاپور یکم اسیر شد.
بر پایه این روایت، اسیران رومی در ساخت بخشی از شهر به کار گرفته شدند. با این همه، انتساب بنا به والرین بیشتر سنتی است تا مبتنی بر مدرک قطعی و دقیق باستانشناختی، و همین نکته بر اهمیت بازنگری در کارکرد اصلی بنا میافزاید.
نقوش حجاریشده بر سنگها
یکی از جالبترین ویژگیهای این بنا، نقوش و نشانههای حجاریشدهای است که به شکلهای گوناگون بر سطح برخی سنگها دیده میشود. در تفسیر این نقوش دستکم دو دیدگاه را میتوان مطرح کرد.
۱. نشانهای سنگتراشان
در بسیاری از بناهای باستانی، حجاران و استادکاران برای شناسایی سهم کار خود، یا برای نشانهگذاری و تنظیم نظام ساخت و چینش قطعات، نشانههایی بر سنگها حک میکردند. این تفسیر محتمل و همخوان با شیوه کار در کارگاههای سنگتراشی است.
۲. نشان خاندانهای بزرگ
فرضیه دیگر این است که بخشی از این نقوش را نباید صرفاً امضای کارگران دانست، بلکه میتوان آنها را نشان یا نمادهای خاندانهای بزرگ و صاحبنفوذ ایران ساسانی، از جمله خاندانهای کارن و سورن، به شمار آورد. این خاندانها از هفت خاندان بزرگ پارتیتبار بودند که در ساختار سیاسی، نظامی و اجتماعی دوره اشکانی و ساسانی جایگاهی بلند داشتند.
فرضیه بنای آیینی
اگر بنا را ساختمانی مذهبی و آیینی بدانیم، این تفسیر معنای تازهای پیدا میکند. در چنین حالتی، بزرگان و نجبای خاندانهای یاد شده میتوانستند به پاس ساخت چنین بنای عظیمی، در آن حضور یابند و نشان خاندان خود را بر سنگهای آن به یادگار بگذارند. این کار هم نشانه احترام به بنای مقدس بود و هم بیانگر پیوند خاندانها با دربار و ساختار قدرت ساسانی.
بر این اساس، نقوش یادشده ممکن است شاهدی بر مشارکت جمعی اشراف در ساخت یا وقف یک یادمان مهم باشند. بیتردید ادامه کاوشها و پژوهشهای میانرشتهای در بنای منسوب به والرین، دیدگاههای تازهای درباره کارکرد، تاریخ ساخت و هویت سازندگان آن پیش روی پژوهشگران خواهد گشود.
انتهای پیام/



