نقش محوری رودخانه شاپور در مکان یابی، ساختار فضایی و توسعه اقتصادی شهر تاریخی بیشاپور

محمدخلیل(رضا) محمودی-کارشناس ارشد باستان شناسی- مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور

آب نقش تعیین کننده ای در شکل گیری شهرهای تاریخی به خصوص در دوره حکومت ساسانیان داشته است. دریاچه، تالاب، رودخانه، چشمه ها و… همه عواملی هستند که در ایجاد شهرهای تاریخی تاثیر گذار بوده اند. رودخانه شاپور در کنار شهر تاریخی بیشاپور قرار گرفته و احتمالا یکی از منابع اصلی تامین آب این شهر تاریخی بوده است.
وجود عنصر رودخانه، منفعت های متعددی را برای مردم شهر به همراه داشته است. در فلات خشک ایران، نزدیکی به رودخانه های دائمی، امکان تامین پایدار آب و تغذیه قنات ها و باغ ها را فراهم می کرد.

با توجه به اینکه شهر بیشاپور تقریبا مستطیل شکل است، رودخانه به عنوان یک عنصر دفاعی از سمت شمال شرق تا غرب امتداد دارد و به صورت طبیعی بخش بزرگی از یک ضلع شهر را پوشش داده است. طول و عرض رودخانه مانع عبور و مرور به شهر بوده و یک سپر دفاعی را تشکیل داده است.

تامین آب شرب کشاورزی نیز از دیگر فوائد رودخانه در کنار این شهر تاریخی است. رسوبات رودخانه ای زمین های اطراف را غنی می کند و باعث افزایش کیفیت محصولات کشاورزی می گردد. رودخانه امکان کشاورزی گسترده را فراهم آورده و با تامین آب لازم، تنوع محصولات کشاورزی را به همراه دارد. تولید محصولات کشاورزی، قطعا تجارت، مبادلات و رونق اقتصادی را در پی داشته است.
نقش مهم دیگر آب در شهر تاریخی بیشاپور، در امور مذهبی است که مستقیما به اعتقادات دولتمردان و مردم ربط داشته است. احترام و ستایش چهار عنصر، آب، باد،خاک و آتش، باعث ایجاد زیر ساخت های معماری در شهر تاریخی بیشاپور گردیده است.

معبد آناهیتا به عنوان یک بنای معماری آیینی، متعلق به الهه آبها بوده و آب آن از طریق تونلی طولانی از رودخانه شاپور تا معبد امتداد یافته است. بعد از ورود آب به معبد با استفاده از سنگ ها و حفره های مهندسی شده در آنها و ایجاد کانال های انتقال آب به دور تا دور معبد، گردش آب انجام گرفته و درحوض آبگیر وسط معبد، آب مورد ستایش قرار می گیرد.
تامین غذای مردم شهر از رودخانه نیز می تواند عامل مهم دیگری جهت شکل گیری شهر باشد. رودخانه ها منابع مستقیم غذایی می باشند و زیستگاه طبیعی انواع ماهی و دیگر آبزیان هستند که بطور مستقیم در سفره مردم شهر قرار می گیرند.

صید آبزیان می توانسته منبع درآمد و اشتغالزایی را برای مردم شهر به همراه داشته و نقش حیاتی در سلامت جسمی، رشد ذهنی و امنیت غذایی را ایفا کند. همچنین رودخانه ها با توجه به رشد گیاهان آبزی، گیاهان خوراکی و دارویی تولید می کنند که در تغذیه و طب سنتی استفاده می شوند.
در حوزه ی ارتباطات و حمل و نقل نیز مسیرهای آبی و گذرگاه های رودخانه ای به عنوان شریان های تجاری و نظامی عمل می کردند و شهرها را به شبکه های منطقه ای متصل می ساختند. نزدیکی رودخانه، امکان تامین آب، باغداری و اتصال به شبکه ی جاده ای امپراتوری را فراهم و بیشاپور را به یک مرکز سیاسی و اقتصادی تبدیل کرد.

از لحاظ مزیت های توپوگرافی و هیدرولوژیک نیز قرارگیری در دره ای با دسترسی به روان آب سطحی و سفره های آب زیرزمینی، امکان تامین پایدار آب را فراهم و ریسک کم آبی را نسبت به دشت های مرتفع کاهش می داد. این ویژگی ها در تعیین مرزهای اولیه شهر و محل استقرار کاخ ها و معابر موثر بوده است.
رودخانه ها در دوره ی ساسانی نه تنها منبع آب بودند بلکه محورهای مهندسی، اقتصادی و سیاسی برای شکل گیری و پایداری شهرها به شمار می آمدند. کنترل و مهندسی آب وسیله ای برای تمرکز قدرت دولتی و افزایش تولید مازاد بوده است.

انتهای پیام/