وجه تسمیه نام های درخت خرما/به بهانه جشنواره فسیل و اُرما

به قلم غلامرضا لاری- پژوهشگر لارستانی

گرچه واژه عربی نخل قرنهاست در ادبیات رسمی و مردمی رایج است اما بویژه در نواحی جنوب کشور و در فرهنگ و ادبیات شفاهی واژگان دیگری برای درخت خرما بکار می برند که در ذیل به شرح مختصر آن می پردازم:

 فَسیل
واژه فسیل که بارها در شاهنامه به کار رفته است در فرهنگ لغات عربی بنام فَسیله و به معنای خرما و غذای حیوانی است لذا بر این اساس به آن نوع خرمایی اطلاق می شود که صرف دام ها می شود و جناب فردوسی هم برای هردو منظور استفاده کرده است: (به هر سوی بودش فسیله یله / به شهر اندر آورد یک سر گله)
به روایتی فسیله شاید برگرفته از کلمه اوستایی پسو (گله) نیز باشد و فسایل، جمع آن است.
در بسیاری مناطق از جمله لار و جویم، درخت خرما را فسیل و خار آن را سیخ فسیل گویند.
در برخی نقاط مانند جیرفت، فسیل به ساقه اصلی درخت نخل گفته می شود.

موخ، موغ، مو
واژگان موخ MOKH و موغ، مخ، مو و مشتقاتی نظیر موغدان، مخستان (نخلستان), مغدان، یا عامیانه تر (مخدو), موکشک، مخنه، مخ کش و…از واژه پهلوی موگ MOG گرفته شده است.

موگ در سانسکریت و ایرانی باستان به معنی (دهش) است احتمالا ایرانیان پس از سکونت در نقاط خرماخیز این درخت پربرکت را دهشی از جانب آفریدگار دانسته و آن را موگ نامیدند.
شواهدی وجود دارد که نشان می دهد واژه عربی نخل به تدریج جایگزین واژگانی چون مغ شده است.
این بطوطه گزارش می دهد که نام پیشین هرمز (مغستان) بوده است و یا بر پایه نظر زنده یاد اقتداری، نام روستای نخل ناخدا قبلاً مغ ناخدا بوده است.
در فرهنگ های قدیمی تر مانند بلعمی، رشیدی و تاریخ سیستان به جای نخل (خرما بن) آمده است.

اُرما ORMA// هُرما HORMA

مانند خرما ریشه و بنیاد فارسی دارد و پارسی های جنوب کشور از جمله لارستان، جویم، گراش، خنج و اوز هرسه واژه را که برگرفته از زبان پارسی میانه و پهلوی است بکار می برند.
به جز جنوب در برخی نقاط دیگر مانند خمینی شهر نیز واژه اُرما رایج است.

روایت دیگر از معنی مخ وجود دارد که در ادامه خواهد آمد.

تَرُک TAROK
در جهرم به درخت نخل (تِرُک) گفته می شود.
این واژه نیز در حقیقت به همان معنای مغ یا مخ است‌.
می توان احتمال داد که واژه ترک، مخفف تارک باشد که به معنی فرق سر و مغز آدمی است.
همانگونه که بقای آدمی وابسته به تارک اوست، بقای درخت نخل هم به راس آن وابسته است قدیمی‌ها می گفتند که اگر سوزنی در آن فرو کنند درخت از بین خواهد رفت و این درخت که مانند انسان راست قامت است با غرق شدن نیز چون انسان از بین خواهد رفت و شاید به همین دلایل نام دیگر درخت خرما، مخ است.

انتهای پیام/