تاثیرات هندسی و ساختار فضایی ساسانیان در تالار تشریفات بیشاپور

محمدخلیل(رضا) محمودی-کارشناس ارشد باستان شناسی- مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور

نظم کیهانی

معماری اصیل ایرانی، بازتاب همنشینی معنادار فرم های هندسی با مفاهیم متعالی است، جایی که هندسه فراتر از قاعده ی ریاضی، عاملی هویت ساز در سامان دهی فضا تلقی می شود.

تاثیرات هندسی و ساختار فضایی تالار تشریفات شهر تاریخی بیشاپور در قالب زبانی رمزآلود، به ادراک زیبایی شناختی از مکان، عمق معنایی می بخشد که ضامن بقای هویت معماری و عامل برقراری پایدار میان زیست انسانی و روح و مکان است. تالار تشریفات چلیپایی در ارگ حکومتی شهر تاریخی بیشاپور، از آن دست معماری های دلنشین اوائل دوره ی حکومت ساسانی است که با گنبد متعالی و تقارن سازه هایش، بنا را شکوهمند و بلند مرتبه جلوه می دهد. این توازن دقیق، همنشینی متقارن ایوان ها و طاقچه ها نه تنها نمایانگر دانش پیشرو در مهندسی سازه، که گویای روحیه ایرانی است.

اصل تقارن در این دوران، دستاوردی است از نظم بالای شاهان ساسانی که خود را پاسداری بر روی زمین می پنداشتند. مهمترین ارزش علمی و تاریخی این بنا در طرح آن نهفته است. تالار تشریفات برای نخستین بار در تاریخ معماری ساسانی به شکل چلیپایی ایرانی احداث شد. طرحی که از ترکیب یک صحن مرکزی مربع شکل با چهار ایوان متقابل و متقارن در چهار جهت اصلی شکل می گیرد.

از منظر فنی، این بنا نمونه ای کلاسیک از سازه ی چهار طاقی است. فضای مربع با زمینه ی چلیپایی که پوششی گنبدی بر روی چهار پایه قرار دارد. انتقال بار از حجم دایره ای گنبد به پایه های مربع شکل، از طریق عنصر معماری، سِکُنج(فیل پوش) در چهار گوشه ی تالار صورت می گرفت. راه حل مهندسی اندیشیده شده که یکی از دستاوردهای برجسته ی معماران دوره ی ساسانی در گذر از پلان مربع به گنبد دایره ای محسوب می شود.

گچ بری ها، ترکیبی از انواع نقوش هندسی را در بر گرفته و ردپای هنر رومی – یونانی در کنار نقش مایه های ایرانی بر جای گذاشتند. حاصل این همنشینی، سبکی تلفیقی و بی همتاست که بیشاپور را به موزه ای زنده از تبادل فرهنگی دوران باستان بدل می کند.

تعداد زیاد طاقچه های تعبیه شده در دیوار ها، تنها عنصری تزئینی نبودند ، آنها احتمالا محل قرار گیری مجسمه ها یا ظروف تشریفاتی بودند که همزمان با ایجاد بازی نور و سایه، عمق فضا را افزایش می دهند.

امروزه اگر چه بخش زیادی از گچ بری های اصلی تالار تشریفات بر اثر گذشت زمان خراب شده و از بین رفته اند، اما اسکلت معماری بر جای مانده همچنان گواهی بر نبوغ مهندسی و ذوق هنری معماران ساسانی را دارد.
مساحت تالار 781 متر مربع و دارای 64 طاقچه می باشد. مصالح مورد استفاده سنگ و گچ بوده که گچ بری های باقیمانده نشان از تزئین ظریف آنها داشته و نشانگر سطح بالای خلاقیت معماران آن دوره می باشد.

محاسبات بر اساس بناهای داخلی تالار تشریفات ارتفاع گنبدی که امروزه اثری از آن نیست را بیش از 23 متر پیش بینی گردیده است. تالار عظیم، ابهت، زیبایی و گچ بری های مزیَّن شده، دالان های اطراف، کاربرد بنا را محلی برای برگزاری مراسم تشریفاتی و پذیرایی درباری نشان می دهد.
آتشکده های زرتشتی، چهار صُفه ها و مساجد چهار ایوانی از این بنا الگو پذیری داشته اند. این بنا نقطه ی عطف در تحول معماری ایرانی از دوران باستان تا دوره ی اسلامی محسوب می گردد.
شناخت علمی این بنا، مدیون تلاش چند نسل از باستان شناسان و کاوشگران از دهه ی 1930 و 1940 و توسط ژُرژ سال، رومَن گیریشمَن صورت گرفته و در ادامه نیز چهره های علمی و باستان شناس مطرح ایرانی چون دکتر علی اکبر سَرفراز نقش موثری در شناخت، شناسایی و معرفی آن داشته اند.

انتهای پیام/