“زیبای بی‌تفاوت” واکاوی نمایش و نمایشنامه
محمد رجبی – کارشناس ارشد ادبیات نمایشی
مردسالاری و زن ستیزی. در اثر ژان موریس کوکتو،(۱۸۸۹-۱۹۶۳) نویسنده و نمایشنامه نویس فرانسوی. ۹ آبان ۱۴۰۵ هجری، با دعوت کارگردان، در پلاتوی زیرزمین ارشاد اسلامی کازرون، نمایش “زیبای بی تفاوت” اثر کوکتو، را دیدم!
فشرده‌ی نمایش
دوتا پرسوناژ. زن و مرد. با تک‌گویی زیاد از زن کار را پیش می‌برد. مرد ساکت، هر دو نقش برابری دارند: زن عاشق و نگران، و مرد معشوق اوست. سکوت شکنجه‌وار مرد ویرانگرست! مدام سرش در روزنامه یا بی‌تفاوت به احساسات و التماس‌ها و خواهش‌ها و فریادها و گریه‌های زن است!
تم کار همین است. آزردن روانی زن؟! قدرت سکوت توهین‌بارتر و ویران‌تر از درگیری کلامی‌ست!
در اجرا کار زیبایی بود. به ویژه در بازیگری که مهمترین عناصر دراماتیک است. زن و مرد بازی خوبی ارائه دادند. مکان نمایش در یک هتل رخداده، زن خواننده‌ی کاباره و معشوق مردست. یک نشانه که نویسنده در اثر آورده، موقتی بودن زندگی در هتل‌است. زن دلباخته‌ی مرد به‌نام “امیل” است. ولی امیل، توجه‌ای به زن ندارد، و بدین شکل کوکتو، عشق را گذرا و موقتی بیان داشته. مرد، معشوقه‌های دیگری هم دارد که زن از آن آگاه و بیزار است! زن، امیل را تهدید می‌کند که با من باش و گرنه. منهم چون تو میرم با بعضی از مردها رفیق می‌شم!
زیباشناسی اجرا، قابل قبول است. با آکسسوار محدود که بازیگران بخوبی از همه‌‌ی آنها بهره گرفتند، و میزان سن‌های درست، بویژه حرکت‌های کوتاه و شکسته جالب و با تم کار، سازگاربود. اکسون‌ها و کشش‌ها درگفتار و رفتار، پویا و زیباست. فقط چند
مورد جزئی در بازی زن
بجای خشم خود، ابزار را می‌کوبید! به فرض گوشی را با شدت می‌زد روی تلفن، این کنش به‌سر تماشاگر می‌خورد! می‌تونست با میمیک چهره کار را بهتر انجام دهد. بازیگر مرد هم که مدتی پشت روزنامه پنهان شده. ای کاش گاهی وقت‌ها در واکنشِ حرف زن. پیدا می‌شد تا چهره‌اش را بیشترتر ببینیم و باز ادامه دهد پشت پرده‌ی روزنامه. تا بدین خاطر تعلیق زیاد نشود؛ و کار دراماتیک‌تر شود. از نگاه من، اجرای احسان پورزال در هدایت بازیگرها و فضای عمومی کار ستودنی‌ست!
کارگردانی در اجرا خوب است. ولی در اندیشه، بی‌ارزش و پشیزی ندارد! متن نمایش، اثری، زن ستیزانه هست! به ویژه برای کشور ما، که تفکر زن ستیزی و مردسالاری از پیش بوده و اکنون بسیار گسترش یافته.
نوشته‌ی کوکتو، فرانسوی نسبتی به زنان و مردان ایران ندارد و ۱۸۰ درجه با سرزمین‌ما متفاوت است! به‌گونه‌ای یک نگاه هنری زیبا یا “پارناسیسم” یا هنر بدون اخلاق است و در کار کوکتو نمایان است! و تماشاگر را به‌‌دنبال خود می‌کشاند. نگرش متحجر از دو بازیگر که یکیش زن است و مرد بی‌سکوت او را نابود می‌کند!
رفتارهای ذلت‌بار و رفلکس‌های مرد شکنجه‌وار است و زن را ابزار ساخته. با شیوه‌ی رئالیستی! تماشاگر از آغاز تا پایان می‌بیند که رفتارها؛ گفتارها، حرکت‌ها، به‌گونه‌ای است که جایگاه زن را فروریخته! در فرم زن شخصیت محوری و پویا، در خوانش می‌بینیم با تک‌خوانی طولانی! ولی پاشیده و درهم، باسکوت و حرکت‌های آرام مرد جایی برایش باقی نمانده و فرو می‌ریزد! یکی از معشوقه‌های مرد پشت خط منتظره است. مرد بی‌تفاوت از خواست و اصرار زن، پاسخ نمی دهد و زن سخیف می‌گردد! “سیمون دوبوار” معشوقه‌ی ساتر (۱۹۰۸-۱۹۸۶) معاصر ژان کوکتو. روبروی فمینیست‌ها، اثری به‌نام “جنس دوم” انتشار می‌دهد، جای مرد را اول می‌داند! بخاطر بیولوژی بدن زن و مرد. برخی از زن‌های جزم‌اندیش به او دشنام می‌دهند!
جناب پورزال، کار شما زن را جنس صدم ارائه داده، یک پرسش: «مشاوران شما چه نقشی در تفکر یا اجرای شما ایفا کرده‌اند؟» دردناک‌ترین نگاه به زن، پایان نمایش است. مرد با آسانسور میره، زن در چهار دیوار اتاق زندان می‌ماند. و مرد رها و آزاد می‌گردد. این پیام کار شماست! یک فیگار روشنفکری باعث اجزای کار شده، چون کوکتو، خارجی‌ست و اثرش ترجمه شده، شوربختانه توسط شهلا حائری که زن است. خوبست! کوکتو، یک افه‌ی روشنگری و واپسگرایی عهد عتیق به زن معاصر داده! و شما پذیرفتید؟! زن‌های بزرگ خودمان در شاهنامه را به نسل جدید و دختران ایران معرفی کنید. فرانک زنی‌ست که استبداد ضحاک تازی را فرو می‌ریزد. شخصیت محوری با کمک کاوه آهنگر، سیندخت، گردآفرید، جریره و دیگر زن‌های شاهنامه. نه زن معیوب فرو دست و ناتوان ِکوکتو.!
آن‌چنان‌که پیشتر گفتم، این‌کار سنخیتی با خویشکاری تفکر پویای ایرانی‌ما، زن، زندگی، آزادی. ندارد! جناب پور زال، تلاش زیادی کردید و متن را اجرا کردید که دیدم. ای کاش متن را آداپته می‌کردید. به هرحال اجاق خاموش نمایش ارشاد کازرون را برافروختی! به‌امید کارهای اندیشمند و ایران‌دوست، پیروز باشید!
پاینده ایران و نام فردوسی ماندگار.
انتهای پیام/
