چشمه سرآب دخترون(شهر تاریخی بیشاپور)
محمدخلیل(رضا) محمودی-کارشناس ارشد باستان شناسی- مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور
تعریف و مفهوم علمی چشمه
چشمه در علم هیدرولوژی و هیدروژئولوژی به نقطهای طبیعی در سطح زمین یا نزدیک آن اطلاق میشود که در آن، آبهای زیرزمینی بهطور خودجوش و بدون دخالت انسان به سطح زمین راه مییابند و جاری میشوند. به بیان دقیقتر، چشمه محل خروج طبیعی آب زیرزمینی از یک سفره آب زیرزمینی (آبخوان) است که در سطح زمین جریان مییابد و به صورت آب سطحی درمیآید، بهگونهای که بخشی از چرخه آب محسوب میشود.
از منظر علمی، تشکیل چشمه معمولاً به دو عامل اصلی وابسته است: نخست، وجود سازندهای زمینشناسی نفوذپذیر موسوم به آبخوان که قادرند آب را در خود ذخیره و منتقل کنند، و دوم، وجود شرایط زمینشناختی خاصی که موجب میشود سطح ایستابی آب زیرزمینی به سطح زمین برسد یا از آن فراتر رود.
اهمیت احداث شهرهای تاریخی در مجاورت چشمهها در دوران ساسانیان
در تمدن ایران باستان، بهویژه در دوره شکوفای ساسانی (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی)، انتخاب مکان بنیانگذاری شهرها هرگز امری تصادفی نبود، بلکه بر پایه ملاحظات دقیق زمینشناختی، اقلیمی و بهویژه دسترسی به منابع آب صورت میگرفت. آب، بهعنوان بنیادیترین نیاز حیات انسانی و کشاورزی، عاملی تعیینکننده در مکانگزینی شهرهای ساسانی بود و چشمهها به سبب پایداری و کیفیت جریان خود، از جایگاه ویژهای در این فرایند برخوردار بودند.
چشمه سرآب دخترون
چشمه سرآب دخترون در فاصله تقریباً یک کیلومتری شرق شهر تاریخی بیشاپور، در دهستانی به همین نام و در ۲۳ کیلومتری شهر کازرون در استان فارس واقع شده است. این چشمه در کنار جاده مواصلاتی میان دو شهرستان کازرون و کوهچنار قرار دارد و در حریم درجهیک مجموعه میراث جهانی بیشاپور واقع است. با توجه به نوع سنگچینیهای مزینشده، ویژگیهای انتخاب محل شهرهای ساسانی که همواره در مجاورت منابع آب بنا میشدند، و نیز استفاده از سنگهای مکعبی که شباهت چشمگیری به چیدمان معبد آناهیتا ـ از بناهای شاخص شهر تاریخی بیشاپور ـ دارد، میتوان چنین نتیجه گرفت که این سازه متعلق به دوران حکومت ساسانیان است. چشمه سرآب دخترون، همراه با دو چشمه تاریخی معروف دیگر در پیرامون شهر بیشاپور ـ یعنی چشمه ساسان و چشمه سرآب اردشیر ـ بخشی از نیازهای آبی شهر مهم شاپور اول ساسانی را تأمین میکرده است.
در فارسنامه ناصری درباره سرآبهای کازرون چنین آمده است: «در کازرون، آبش شیرین و گوارا از چشمه ریجان برخاسته، از تنگ چکان گذشته، در قریه حسینآباد کازرون به آب چشمه سرآب شیر و چشمه سیاهرود میآمیزد و وارد رودخانه شاپور میشود؛ سپس در قریه پوشکان کازرون به آب چشمه سرآب دختران میپیوندد و چون به قریه رودک خشت رسد، آن را رودخانه خشت گویند.» اهمیت تاریخی و فرهنگی چشمه سرآب دخترون معماران ایرانی در تمامی ادوار تاریخی، آب را در دل مجموعههای معماری خود جای میدادند و از خصوصیات فیزیکی، مذهبی و اسطورهای آن بهره میگرفتند تا معماریشان از غنای بیشتری برخوردار شود (قرشی، ۱۳۸۰؛ به نقل از صفری و دقیقی، ۱۳۹۵).
بیشتر بخوانید:
دانش مهندسی در ایجاد و قرار گیری شهر تاریخی بیشاپور
جذب گردشگر و اهمیت نقوش برجسته ساسانی مجموعه میراث جهانی بیشاپور
نقش پل ها در شهرهای تاریخی دوران ساسانیان
معبد آناهیتای بیشاپور، شاهکار معماری آئینی و مهندسی ساسانی +تصاویر
کتیبه ها در دوران حکومت ساسانی در شهر تاریخی بیشاپور
ستونهای یادبود و نقش آن در گردشگری مجموعه میراث جهانی بیشاپور
معماری ایران، در تمامی گونههای خود، همواره پیوندی ناگسستنی با آب داشته است؛ در خانهها، در میان کاروانسراها و کاخها و در برابر ایوانها، حضور آب محسوس است.
این آب بازتابدهنده هنر هنرمند و جهان پیرامون او در آفرینش این آثار، و در عین حال تکرارکننده و تقویتکننده همان هنر است (آلهاشمی، ۱۳۸۸). در سراسر قلمرو پادشاهی، در تمامی نقاط پرستشگاهی، حضور فرشته ناهید (آناهیتا، فرشته موکل بر آب) مشهود بود؛ ویژگی این پرستشگاهها آن بود که عمدتاً در مجاورت رودها، چشمهسارها یا برکهها بنا میشدند (پوربختیار و خسروی، ۱۳۹۳). با توجه به اهمیت آب و منابع آبی در حکومت ساسانیان و نقش برجسته آن در شکلگیری شهرهای ساسانی، چشمه سرآب دخترون یکی از عوامل مؤثر در بنیانگذاری شهر بیشاپور و یکی از منابع اصلی آب شرب و آبیاری کشاورزی این شهر بوده است.
چشمه سرآب دخترون در فاصلهای کوتاه در راستای بنای معروف به «قلعه دختر» قرار دارد و احتمال میرود بخشی از آب آن برای مصرف ساکنان قلعه بهکار میرفته است. با توجه به تقدسی که آب در دوران ساسانی از آن برخوردار بود، احتمال دارد بخشی از مردم برای انجام مراسم مذهبی به این چشمه رفتوآمد داشتهاند؛ هرچند در متون تاریخی موجود، اشارهای صریح به این چشمه نشده است. از منظر فرهنگی نیز چشمه سرآب دخترون نمادی از زیبایی طبیعت این منطقه به شمار میرفته است. اگرچه امروزه این چشمه خشک شده، اما از نظر تاریخی، سنگهای مکعبشکل و تراشخورده بههمراه تزئینات شیاردار باقیمانده، همچنان منظر فرهنگی خود را حفظ کردهاند.
اوژن فلاندن، نقاش نامدار فرانسوی، در دوران محمدشاه قاجار (پدر ناصرالدینشاه) از این چشمه بازدید کرد و دو تابلوی نقاشی از آن به تصویر کشید که اهمیت تاریخی این مکان را نشان میدهد.
حالت طبیعی و اصلی محوطه سراب دخترون بر اثر عوامل انسانی دستخوش تغییر و جابهجایی شده و همین امر به انتقال سنگهای تاریخی به گوشهوکنار محوطه انجامیده است. سنگهای آببند برجایمانده از دوران ساسانی، با حجمهای متفاوت و نسبتاً سنگین، در جای خود تعبیه و جاگذاری شده بودند؛ اما تغییرات ناشی از انتقال لولههای آب موجب جابهجایی آنها از محل اصلی شده است.
عوامل دیگری همچون خاکریزی، گودبرداری و رویش گیاهانی که از طریق گردهافشانی بادی رشد میکنند نیز در مدفونشدن و لبپریدگی سنگها مؤثر بودهاند. این سنگها اکنون با فاصلههای نامنظم و بهصورت پراکنده از یکدیگر قرار گرفتهاند.
این چشمه به شماره ۳۴۱۵۲ با عنوان 《برم سرآب دخترون》در مورخ ۷اسفند۱۴۰۲ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته است.
انتهای پیام/
