الگوی فکری نوین در حفاظت، مرمت و بهرهبرداری هوشمند از تندیس شاهپور اول
محمدخلیل(رضا) محمودی-کارشناس ارشد باستان شناسی- مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور
تأملی در پایداری سازهای و مدیریت امنیتیِ یک میراث ساسانی
در دل کوهستان بیشاپور، جایی که نور روز به آرامی در دهانهی غاری تاریخی محو میشود، پیکرهای عظیم از سنگ برخاسته است که هفت متر قامت برافراشته و هزار و هفتصد سال از تاریخ را بر شانههای خود حمل میکند. تندیس شاهپور اول، شاهنشاه ساسانی، تنها یک اثر پیکرهتراشی نیست؛ سندی است زنده از مهارتِ مهندسیِ نیاکانِ ما در تلفیقِ خلاقیتِ انسانی با ظرفیتهای طبیعت — همان ستونهای استالاگمیتی که به دستِ هنرمندان باستانی، به نمادِ اقتدار و شکوهِ یک امپراتوری بدل شدند. حفاظت از این گنجینهی بیهمتا، در بستر اقلیمیِ ویژه و حساسِ غار، جز با تدوینِ یک «الگوی جامعِ حفاظتی» که دانشِ مرمت، فناوریِ پایش و مدیریتِ سرمایهی انسانی را در کنار هم بنشاند، میسر نخواهد بود.
۱. جایگاه هنری اثر و ضرورتِ پایداریِ سازهای
آنچه تندیس شاهپور اول را از دیگر نقشبرجستههای ساسانی متمایز میسازد، یکپارچگیِ کامل آن با بسترِ سنگیِ غار است؛ ویژگیای که همزمان بر ارزشِ هنریِ اثر میافزاید و آن را در معرضِ تنشهای زمینساختی و فرسایشهای رطوبتی قرار میدهد. برخلافِ نقشبرجستههای مرسوم که در سطحی دوبعدی حجاری شدهاند، پیکرهتراشیِ سهبعدیِ بیشاپور، اوجِ دشواریِ اجرایی در هنرِ سنگتراشیِ دورانِ باستان به شمار میرود. پایداریِ درازمدتِ این اثر، در گروِ دو اقدامِ بنیادین است:
مرمتِ علمی و نانوفناورانه: ترمیمِ ترکهای موجود در پایه و بدنهی تندیس باید با بهرهگیری از موادِ مقاومسازِ غیرشیمیایی و سازگار با کانیشناسیِ سنگآهکِ غار صورت پذیرد؛ تنها از این رهگذر میتوان از شتابگرفتنِ فرسایش پیشگیری کرد.
پایشِ مستمر: هر نوسانِ کوچک در سازهی سنگی باید بهطور دورهای با تجهیزاتِ دقیقِ نقشهبرداری، از جمله لیزراسکنرهای سهبعدی، ثبت و تحلیل شود تا مداخلههای لازم، پیش از وقوعِ آسیبهای جبرانناپذیر، صورت گیرد.
۲. استقرار زیرساختهای حفاظتی و هوشمند
کنترلِ ترافیکِ گردشگری و پیشگیری از تخریبهای عمدی یا سهوی انسانی — از دیوارنویسی گرفته تا دستکشیدن بر سطحِ اثر — استقرارِ سامانهای هوشمند و غیرمخرب را ایجاب میکند:
حفاظتِ فیزیکی: نصبِ حفاظهایی شفاف، با طراحیِ ساده و کاربردی و مواد اولیه همخوان با فضای غار، بهگونهای که ضمنِ منعِ تماسِ مستقیمِ بازدیدکنندگان با تندیس، حریمِ بصریِ آن مخدوش نگردد.
پایشِ دیجیتال و هوشمند: تجهیزِ محوطه به دوربینهای مداربسته با قابلیتهایی چون دیدِ شبانه، تصویربرداریِ مادونقرمز برای شناساییِ الگوهای حرارتیِ مشکوک، و تابشِ ماوراءبنفش برای ارزیابیِ کیفیتِ سطحِ سنگ و تشخیصِ زودهنگامِ آسیبهای زیستی.
تأمینِ انرژیِ پایدار: با توجه به صعبالعبور بودنِ مسیرِ دسترسی و فقدانِ شبکهی برقِ سراسری، بهرهگیری از صفحاتِ خورشیدی در محوطهی بیرونیِ غار، راهکاری هوشمندانه و سازگار با محیطزیست برای تأمینِ انرژیِ سامانههای امنیتی و روشنایی است.
۳. سرمایهی انسانی و مدیریتِ عملیاتی
هیچ فناوریای، هرقدر پیشرفته، بدونِ حضورِ ناظرانِ انسانی به کارآییِ حداکثری نخواهد رسید:
حضورِ فیزیکیِ شبانهروزی: استقرارِ نگهبانان در پایگاههای اختصاصیِ غار، با توجه به موقعیتِ راهبردی و دشواریِ مسیرِ صعود، یک ضرورتِ عملیاتیِ انکارناپذیر است؛ حضوری که تضمینکنندهی پیشگیری از هرگونه تعرضِ احتمالی خواهد بود.
تسهیلاتِ انگیزشی: با عنایت به دشواریِ مسیرِ دسترسی، نظامِ حقوق و مزایای نگهبانانِ این سایتِ حساس — از فوقالعادهی سختیِ کار گرفته تا بیمهی تکمیلی و رفاهیاتِ ویژه — باید فراتر از استانداردهای معمول تعریف شود تا انگیزه و بهرهوریِ این نیروها در پاسداری از میراثِ ملی حفظ گردد.
بیشتر بخوانید:
تندیس سترگ شاپور؛ نگهبان سنگیِ غار پارسی
ارتباطِ یکپارچه: طراحیِ شبکهی مخابراتیِ اختصاصی برای برقراریِ ارتباطِ بیدرنگِ نگهبانان با مرکزِ مدیریتِ پایگاهِ میراث جهانی بیشاپور، بهمنظورِ واکنشِ سریع در شرایطِ اضطراری یا بروزِ حادثه برای گردشگران.
۴. گردشگریِ مسئولانه و روشناییِ هوشمند
هدفِ نهایی، پیوندِ ناگسستنیِ میانِ حفاظت و بهرهبرداریِ فرهنگی است. اجرای سامانهی نورپردازیِ سرد، با شدتِ تابشِ کاملاً کنترلشده، از سویی هیبت و عظمتِ تندیس را برای بازدیدکننده برجسته میسازد، و از سویِ دیگر، هیچ اثرِ مخربی — از تغییرِ رنگِ سنگ گرفته تا رشدِ خزه بر اثرِ گرمای نامتعارف — بر ساختارِ اثر برجای نمیگذارد. این روشناییِ هدفمند، تندیسِ شاهپور را از سنگوارهای خاموش در دلِ تاریکی، به جاذبهای زنده و باشکوه بدل میکند که روایتِ اقتدارِ ساسانی را برای نسل امروز بازمیگوید.
در نهایت:
صیانت از تندیس شاهپور اول، هزینه نیست؛ سرمایهگذاریای راهبردی بر هویتِ بصریِ ایرانِ ساسانی است. تلفیقِ فناوریهای نوینِ پایش، مدیریتِ هوشمندِ انرژی، و حمایت از نیرویِ انسانیِ متخصص، مسیری است که نهتنها این نمادِ اقتدار را برای نسلهای آینده حفظ میکند، بلکه آن را به یکی از درخشانترین مقاصدِ گردشگریِ فرهنگیِ ایران در عرصهی جهانی بدل میسازد.
انتهای پیام/
