مسمومیت ناشی از سوءمصرف مواد؛ خطری فراتر از مقدار مصرف

دکتر مرضیه راشدی‌نیا – عضو هیأت علمی گروه سم‌شناسی و داروشناسی دانشگاه علوم پزشکی شیراز

مسمومیت ناشی از سوءمصرف مواد مخدر و محرک از جمله مخاطراتی است که می‌تواند با نشانه‌هایی پنهان آغاز شود و در مدت کوتاهی به پیامدهای جدی و حتی مرگبار بینجامد. کاهش سطح هوشیاری، تغییر رفتار، تپش شدید قلب و اختلال در تنفس از جمله هشدارهایی هستند که شناخت آن‌ها و اقدام به‌موقع در مواجهه با آن‌ها اهمیت حیاتی دارد.

مواد افیونی مانند تریاک، هروئین، مورفین و فنتانیل می‌توانند مرکز تنفس را مهار کنند و در موارد شدید، به کاهش سطح هوشیاری، توقف تنفس و مرگ منجر شوند. در مقابل، مواد محرکی مانند مت‌آمفتامین و کوکائین ممکن است افزایش شدید ضربان قلب و فشار خون، بالا رفتن دمای بدن، بی‌قراری، تشنج و عوارض قلبی‌عروقی را به دنبال داشته باشند.
نکته مهم این است که خطر مسمومیت تنها به مقدار مصرف وابسته نیست؛ نوع ماده، میزان خلوص آن، وضعیت جسمی فرد و مصرف هم‌زمان مواد دیگر نیز در شدت عوارض نقش دارند. به‌ویژه، ترکیب مواد مخدر با الکل، داروهای خواب‌آور و آرام‌بخش می‌تواند خطر اختلال تنفس و مرگ را افزایش دهد.
پیشگیری از این مخاطرات، پیش از هر چیز با افزایش آگاهی و مصرف مسئولانه داروها آغاز می‌شود. مصرف دارو باید مطابق دستور پزشک باشد و افزایش خودسرانه مقدار یا دفعات مصرف، استفاده از داروی دیگران یا تغییر برنامه درمان می‌تواند احتمال مسمومیت را افزایش دهد. همچنین، نگهداری ایمن داروها، دور از دسترس کودکان و افراد دیگر، و دفع صحیح داروهای مصرف‌نشده از اقداماتی است که در کاهش خطر نقش دارد.
در درمان وابستگی به مواد نیز رعایت اصول ایمنی اهمیت ویژه‌ای دارد. متادون باید صرفاً مطابق دوز تجویزشده و برنامه درمانی مصرف شود و هرگونه تغییر یا قطع مصرف آن بدون نظر پزشک می‌تواند خطرآفرین باشد. مصرف هم‌زمان متادون با الکل یا داروهای خواب‌آور و آرام‌بخش، احتمال کاهش سطح هوشیاری، اختلال تنفس و مرگ را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، پس از کاهش یا قطع مصرف مواد افیونی، تحمل بدن کاهش می‌یابد و بازگشت به مقدار مصرف قبلی می‌تواند به مسمومیت کشنده منجر شود.
نگهداری متادون نیز نیازمند دقت و مراقبت جدی است. این دارو باید در ظرف اصلی، دور از دسترس کودکان و در محل قفل‌شده نگهداری شود. بلع احتمالی متادون توسط کودک، حتی در صورت نداشتن علائم ظاهری، یک وضعیت اورژانسی است و به دریافت فوری کمک پزشکی نیاز دارد.
شناخت علائم هشدار و آگاهی از اقدامات اولیه در مواجهه با مسمومیت، بخش مهم دیگری از پیشگیری است. کاهش سطح هوشیاری، تنفس کند یا نامنظم، تشنج، درد قفسه سینه و افزایش شدید دمای بدن پس از مصرف مواد، نیازمند تماس فوری با اورژانس است. در چنین شرایطی نباید منتظر برطرف شدن خودبه‌خودی علائم ماند.
اگر فرد بیهوش است اما تنفس طبیعی دارد، باید او را به پهلو قرار داد و تنفسش را زیر نظر گرفت. در صورت نداشتن تنفس طبیعی یا وجود نفس‌های بریده و غیرطبیعی، احیای قلبی‌ریوی باید مطابق راهنمایی اپراتور اورژانس آغاز شود. همچنین، نباید فرد را به استفراغ وادار کرد، به او نوشیدنی یا داروهای خانگی خوراند یا برای هوشیار کردنش به روش‌های غیرعلمی متوسل شد.
در کنار اقدامات فوری، توجه به درمان و حمایت از افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد نیز ضروری است. وابستگی به مواد یک مشکل سلامت قابل درمان است و مراجعه به مراکز درمانی، دریافت حمایت تخصصی و پرهیز از تغییر خودسرانه روند درمان می‌تواند خطر عود و مسمومیت را کاهش دهد.
ترس از قضاوت اجتماعی نباید مانع درخواست کمک در شرایط اورژانسی شود. پیشگیری مؤثر از مسمومیت زمانی محقق می‌شود که آگاهی عمومی، دسترسی به خدمات درمانی، حمایت روانی‌اجتماعی و برخورد بدون انگ با افراد در کنار یکدیگر قرار گیرند. در این مسیر، شناخت علائم هشدار، رعایت اصول ایمنی در مصرف و نگهداری داروها و اقدام سریع در شرایط خطر، می‌تواند از بروز پیامدهای جبران‌ناپذیر جلوگیری کند.
انتهای پیام/