در سايه سار گل سرخ «بخش دوم»

نقدی بر کتاب «مولوی چه گفته است؟» نوشته ناصر امیرعضدی

به قلم عبدالعلى دستغيب

آن شاه هوسباز كه در شكارگاه بر حسب اتفاق يا بر بنياد مقّدر الهى ( باور صريح اشعرى مولوى ) كنيز زرخريد را مى بيند (شاه بود و شاه بس آگاه بود…) و با يك نظر عاشق او مى شود و آن پزشك آدمكش – كه شاعر او را «انسان كامل» و مصون از گناه مى داند و درباريان بى غيرت چاپلوس كه مقدمات جنايت را فراهم مى آورند و عمله و اكره ى ستمكاران اند … همه و همه از نظر «قطب عالم امكان»، مولوى شاعر درست و بجاست چرا كه:
آن كه از حق يابد او وحى و خطاب / هر چه فرمايد بود عين صواب
شايد مولوى به علت باورش به جبر و تشبيه اموى در برابر عدل علوى يا معتزلى با كژ بينى ، آن دلال مظلمه شاه را هديه حق و دفع حرج و مفتاح فرج (كليد گشايش) ماجراى سلطنتى مى شناساند . نظرگاه اشعرى مولوى « بر حسب اصول قضا و مشيّت، در چهره شاهان و خليفگان و اميران – گرچه در جايگاه مستبد و مطلق العنان هم باشند (دادگرى و حُسن قضا) مى ديده چرا كه اينان را برخوردار از حقوق مقدس مى دانسته و نيز غير همكيشان ، زنان و بردگان … را بى حقوق مى انگاشته و براى طبقات درازدست حاكم حقوق كامل مى پذيرفته» و اين تلاشى بوده است براى جا انداختن مكتب تازى خردگريز جزم گراى (طبقه حاكم) اما سعدى و ابوسعيد ابى الخير و بعضى ديگر از عارفان اين گونه نبوده اند .
روزى ابوسعيد در بازار از نيشابور گذر مى كرد . نزديك نخاس خانه (سراى برده فروشان) رسيد.  آواز چنگى بشنيد. بنگريست كه كنيزكى مطربه چنگ مى زد و مى خواند:
امروز در اين شهر چو من يارى نى / آورده به بازار و خريدارى نى
آن كس كه خريدار، بدو راهم نى / و آن كس كه بدو راى، خريدارم نى!
ابوسعيد همانجا سجاده بيفكند و بنشست و فرمود كه اين كنيزك را بياوريد، آن گاه او را از مرد نخاس به هزار درم باز خريد (وجه خريد كنيز را يكى از مريدان شيخ مى دهد) و از كنيزك پرسيد: عاشق كيستى؟ كنيزك جوانى را معرفى كرد. شيخ آن كنيزك را آزاد كرد و به همسرى آن جوان در آورد. (اسرارالتوحيد، محمدبن منور، شفيعى كدكنى، تهران، ١٣٩٣)

بیشتر بخوانید:

در سایه سار گل سرخ «بخش نخست»

در داستان سعدى قصه ى بيمارى بى درمان شاهى نقل مى شود. شاه بيمار با تشخيص و تجويز پزشكان، دهقان پسرى را براى درمان درد خود (كه بايد كشته و فداى شاه شود) از والدين او مى خرد (پرداخت ديه و خون بها) و قاضى به ضرورت نجات شاه، حكم موافق مى دهد. جوان در زمان كشته شدن ناچار رو به آفريدگار مى آورد. شاه از جوان سبب التجا به آفريدگار آوردن وى را مى پرسد و او پاسخ مى دهد: ناز فرزندان به پدر و مادر باشد، دعوى پيش قاضى برند و داد از پادشاه خواهند، اكنون كه اين هر سه مصلحت را در كشتن من مى بينند جز به خدا پناهى نمى بينم… شاه بدون توسل به نمايشى ساختگى مطلوب براى فريب خواننده و پا برهنه دويدن به سوى محراب و مسجد و كمك گرفتن از عرش و فرش – آرى «شاه» سعدى، بدون حقه بازى هاى متعارف مى گويد: «هلاك من اولى تر از خون بيگناهى ريختن» و بعد سر و چشم پسر را مى بوسد و او را آزاد مى كند. (سعدى، فروغى، ١٣٩٥)
اكنون مقايسه كنيد كار ابوسعيد را با كار «سروش غيبى» شيطان صفت ساخته ى خيالى يا دانستگى كژبين سراينده مثنوى (مولوى چه گفته است ؟ ٨٠)
اين را نيز من اضافه كنم كه نويسنده ى متن داستان «زرگر و كنيزك» كاملا آگاه بوده است كه «اشقيا» را مدح و تبرئه مى كند و بر قتل زرگر مظلوم مُهر تأييد مى گذارد و عالما و عامداً جنايت مشروح را درست و بجا مى داند نهايت اين كه با ذهنيت جبرى و نادرست خود بهانه تراشى مى كند و عذرهاى بدتر از گناه مى آورد:
آن گُل سرخ است تو خونش مخوان / مست عقل است او تو مجنون اش مخوان
گر بُدى خون مسلمان كام او / كافرم گر بردمى من نام او
مى بلرزد عرش از مدح شقى / بد گمان گردد ز مدحش متقى
همين قضاوت درست مولوى، دست او را رو مى كند. مُراد او «مست عقل» نبوده مست خون آشامى و شهوت بوده. د ر واقع دخالت بى جاى داستان سرا در روال طبيعى داستان و به سنگ و سفال زدن مذبوحانه اش براى جلوه دادن شاهى بدكار و پزشكى آدمكش به اجرا كنندگان قضا و مشيّت و ايت ترهات … در مرتبه ى نخست خود او را محكوم مى كند و اين داورى:
آن كسى را كش چنين شاهى كُشد / سوى بخت و بهترين جاهى كَشَد!
به گفته ى امير عضدى « با اين حساب گويا از نظرگاه مولوى، زرگر نگون بخت چيزى هم بدهكار مى شود و بايد بسى سپاسگزار و شاكر هم باشد كه در راه فرونشاندن آتش شهوت شاه قربانى مى شود!»
البته همين نظرگاه نادرست اشعرى «صاحب مثنوى» در داستان خضر و موسى نيز هست كه خضر در مثل حلق آن پسر را مى برد (سيّر آن را در نيابد عام خلق!)

ادامه دارد…

***

_ برای معرفی و نقد کتاب تازه چاپ شده تان! در این ستون، تماس بگیرید.
_آثار ادبی خود را همچنین می توانید در واتس آپ یا ایتا به شماره ۰۹۱۷۸۲۲۵۸۴۸ علی حاتمی «ع.آیدین»، ارسال فرمایید.
_ به همراه اثر، عکسی «حتی الامکان غیر پرسنلی» از خود بفرستید.

علی حاتمی «ع. آیدین» – دبیر سرویس ادبی پرتو جنوب