در سايه سار گل سرخ

نقدی بر کتاب «مولوی چه گفته است؟» نوشته ناصر امیرعضدی

«بخش نخست»
به قلم عبدالعلى دستغيب

مقاله اى كه مى خوانيد حاصل تلاش خواب آلودين جوينده اى است كهنسال كه نمى خواهد پيرى خود را بپذيرد ناچار به انواع حَيَل دست مى برد تا خودى نشان دهد و در اين تاريكى هاى تحميل شده، چراغى روشن كند براى روشن تر كردن صحنه … صحنه اى كه ما همگى بازيگران آنيم.

خواستم مقاله شيرين باشد مانند عسل و دٍبش باشد از آن دوساله هاش و شيرين باشد مانند همنشينى با آن چهارده ساله هاش و گيرا و دلپذير باشد مانند آن سروده هاى شگفت انگيز « مولانا» هاش… از دور چون واحه اى در صحرا … وعده دهنده ى چشمه اى سيراب كننده ى سرو و صنوبرهاش … چون كندوى عسل در دل كوه در حرارت نيمروز تابستان زمانى كه از گرما مى شكافد و شهد شيرين از آن جارى مى شود در حالى كه گلچهرگان و هوشمندان به سوى آن مشتاقانه مى شتابند به اشتياق حلاوت هاش …
انگيزه ى نوشتن مقاله، نوشته ى تند آقاى ناصر اميرعضدى بود درباره خداوندگار انديشه ى جهانگير… مولوى.
شاعرى كه روزى در بازار قونيه. از صداى مطرقه ى زرگرها به وجد آمد و سينه به سينه صلاح الدين زركوب شش ساعت تمام رقصيد. رقصيد آن هم چه رقصيدنى؟
ديشب به رقص برخاست آن فتنه ى نشسته
يك دل درست نگذاشت با طره ى شكسته
آرى مولوى يك ديونيزوسى مدرن ، يك شطّاح جهان آشوب ، يك هراكليتوس و هگل ايرانى، محرم اسرار زندگانى، گنج شايگان و يك Giant شگفت انگيز … در سرزمين كوتوله ها …
باز آمدم چون عيد نو تا قفل زندان بشكنم / وين چرخ مردم خوار را چنگال و دندان بشكنم / هفت اختر بى خواب را كين خاكيان را مى خورند / هم آب بر آتش زنم هم بادهاشان بشكنم / از شاه يى آغاز من پرّان شدم چون باز من / تا جغد طوطى خوار را در دير ويران بشكنم
در پرتو خورشيد درخشان نيمروزى يك جشن با شكوه باستانى ، شهريار بزرگ قاره ى عظيم شعر و سماع، جلال الدين محمد بلخى شمشير دردست فرا مى رسد. اشعارى كه سروده و حسام الدين نوشته همه را در تنور افروخته مى اندازد … چون آتش شعله ها مى كشد تبسم مى كند كه «از غيب آمدند و باز به غيب مى روند.» حسام الدين مى خواهد جهت تبرك ورقى چند از آن اشعار پنهان كند . مولانا مى فرمايد كه نى نى … نشايد … كه ابكار اين اسرار ( باكره هاى رمزها ) لايق اسماع اخيار اين ديار نيست… (مناقب العارفين ،افلاكى) … آرى خطاب به مولوى بايد گفت:
« ديدم بسى عجائب چون تو عجب نديدم ! »
از آقاى امير عضدى بايد ممنون بود كه ما را به ديدار دوست… خداوندگار شعر و موسيقى برد. مقاله را دوست دارم به دو تن از عزيزان پيشكش كنم از اين رو اين هديه تقديم مى شود به:
سخنور هوشمند هوشيار، دكتر رضا پرهيزگار و جميله شيرين گفتار، شيرين پايدار.
در كار نوشتن نوشتارى بودم در باره ى منطق ديالكتيك و غرض از نوشتن آن اين بود كه با اشارتى به هراكليتوس به سوى افلاطون و پلوتينوس Plotinus بيابم و سپس به سراغ هگل و مولوى بغيژم كه ناگاه يادم به كتاب «مولوى چه گفته است؟» ناصر امير عضدى افتاد و قولى كه به ايشان داده بودم درباره ى داورى درباره ى آن . البته كتاب را دوماهى پيش خوانده بودم و آن را چون ساز مخالف مى زد پسنديده بودم . همه مى گويند راست است و اتفاق نظر همگانى را دليل «صدق » مدعا مى دانند ناگاه شكاكى از راه سر مى رسد و مى گويد «دروغ است، باور نكنيد.» من به گوينده اين قسم سخنان آفرين مى گويم و حرف هايش را به دقت گوش مى دهم البته همان شكاكيت نوعى هم مرا وادار مى كند بگويم « مخالفم! اين ادعا نيز امكان دارد دروغ از آب در آيد.» سعدى مى گويد:
هان تا سپر نيفكنى از حمله ى فصيح / كو را به جز مبالغه مستعار نيست
دين ورز و معرفت كه سخندان سجع گوى / بر در سلاح دارد و كسى در حصار نيست
اكنون ببينيم امير عضدى چه گفته است؟
داستان داستان زرگر و كنيزك دفتر نخست مثنوى است. داورى نويسنده درباره ى مولوى و شاه ، كنيزك ، زرگر و طبيب غيبى كاملا درست است. اين طبيب حقه باز، و آن شاه شهوت ران و آن زرگر مظلوم به مباركى ! كلك تمثيل آفرين شاعرى حكايت پرداز جانى تازه مى گيرند و به روى صحنه مى آيند. شاه بيدادگر چون مانند ناصرالدين شاه لجن از خوردن و خفتن و آميختن، از شكم و زير شكم سير كردن، فراغتى پيدا نمى كند، سرازيرى رذالت را تا ته به سر مى رود ، كنيزك خريدار شده اش بيمار مى شود و پزشكان حاذق و توپ و تشرهاى شاهانه و درهم و دينار و داروهاى سنگين قيمت، كارى صورت نمى دهد و حال كنيز به نمى شود! و كاشف به عمل مى آيد كه «گفت هر دارو كه ايشان كرده اند + آن عمارت نيست ويران كرده اند!»

شاه – كه هم ملك دنيا دارد و هم ملك دين يعنى با يك دست دو هندوانه برداشته (مانند خليفگان اموى و عباسى) پس از نوميدى از درمان كنيز، به مسجد و محراب آن مى رود و گريه و زارى مى كند، دعا مى خواند و سپس در ميان گريه و ندبه به خواب مى رود و در خواب به او مژده مى دهند پزشك حقيقى به يارى سلطان صاحب قران خواهد آمد و البته مى آيد و او از منظر قصر سلطنتى به پيرامون خود نظر مى دوزد و ناگاه:
ديد شخصى فاضلى پرمايه اى / آفتابى در ميان سايه اى
آن خيالاتى كه شه اندر خواب ديد / از رخ مهمان همى آمد پديد

طبيب غيبى مى آيد با درمانى مانند شيوه ى درمان ابن سينا – به كار انداختن مكانيزم جارى كردن سيل ناخودآگاه به خودآگاه كنيز( كشف روان كاوى مدرن به يارى نبوغ فرويد بعد حاصل شد) در مى يابد او عاشق زرگرى است كه در سمرقند است. بقيه ماجرا معلوم است. زرگر را مى آورند و پزشك با وجدان داروهائى به خورد او مى دهد و او به تدريج لاغر ، و زشت و بى اندام مى شود و:
چون زر نخورى جمال او نماند / جان دختر در وبال او نماند
زرگر شوريده بخت نيز از كار پزشك غيبى با وجدان و شاه خوب و دادگر ! و ترفندهاى ايشان با خبر مى شود و با ابياتى كه رعشه بر اندام هر شاهد و ناظر منصف مى افكند، ماجراى ستمى را كه بر او رفته است، بيان مى كند:
دشمن طاووس آمد پّر او / اى بسا شه را بكشته فّر او
گفت من آن آهوم كز ناف من / ريخت آن صياد خون صاف من
اى من آن روباه صحرا كز كمين / سر بريدندش براى پوستين
به نوشته ى امير عضدى اين ابيات همگى توجيه ها و تمثيل هاى نامربوط و غير منطقى و عذرهاى بدتر از گناهى است كه در برابر وجدان هاى بيدار و آزاده راه به جائى نمى برد بلكه كمك بيشترى مى كند براى رمز گشائى و كشف علت داورى هاى مولوى و اشعريان خردگريز و ناقلان كج انديش و ستايش شاعر به احتمال فريب خورده ى عارف نما و ستم ستيز.
ادامه دارد…

***

_ برای معرفی و نقد کتاب تازه چاپ شده تان! در این ستون، تماس بگیرید.
_آثار ادبی خود را همچنین می توانید در واتس آپ یا ایتا به شماره ۰۹۱۷۸۲۲۵۸۴۸ علی حاتمی «ع.آیدین»، ارسال فرمایید.
_ به همراه اثر، عکسی «حتی الامکان غیر پرسنلی» از خود بفرستید.

علی حاتمی «ع. آیدین» – دبیر سرویس ادبی پرتو جنوب